Chỉ xác và những lợi ích không ngờ! Những lưu ý khi sử dụng vị thuốc

Chỉ xác phiến sau khi thu hái và qua chế biến

Chỉ xác là một loại dược liệu trong y học cổ truyền, có mùi thơm và vị đắng hơi chua. Thường được sử dụng để giúp trị ho, làm tăng tiểu tiện, và làm mồ hôi. Chỉ xác cũng có thể giúp tiêu hóa tốt hơn. Cùng tìm hiểu chi tiết hơn qua bài viết dưới đây.

Giới thiệu về cây Chỉ xác

  • Tên khoa học: Fructus citri Aurantii.
  • Tên tiếng Việt: Xuyên chỉ xác, Trúc, Đường quất, Nô lệ, Thương xác, Đổng đình nô lệ.
  • Phân loại khoa học: Họ Cam – Rutaceae.
  • Mô tả cây Chỉ xác:
    • Loại cây gỗ nhỏ, cao 2 – 10m. Thân nhẵn, không có gai hoặc có gai ngắn, thẳng. Lá mọc so le, hình trái xoan, phiến dai, gốc tròn, đầu tù có khi lõm, hơi có răng ở gần đầu lá; cuống lá có cánh ruộng, có khi to bằng phiến lá, hai mặt nhẵn, mặt trên bóng.
    • Cụm hoa là một chùm mọc ở kẽ lá, gồm 6 – 8 hoa nhỏ, màu trắng hoặc vàng nhạt, có 5 lá dài, 5 cánh hoa, 20 nhị.
    • Quả có hình cầu hoặc hình trứng, có núm, vỏ quả ngoài sần sùi màu nâu hoặc nâu thẫm. Mặt cắt giữa vỏ quả, có màu trắng vàng, nhẵn, hơi nhô lên, dày khoảng 0,4 – 1,3cm, có khoảng 1 – 2 hàng túi tinh dầu ở phần ngoài vỏ quả.
    • Ruột quả có từ 7 đến 12 múi, một số ít quả có tươi có tới 15 – 16 múi. Múi khô, nhăn nheo, có màu từ nâu đến nâu thẫm, trong có hạt. Mùi thơm, vị đắng, hơi chua.

Tìm hiểu thêm về Nghệ vàng

  • Sinh thái
    • Có nguồn gốc từ các vùng nhiệt đới như Ấn Độ, Malaysia, sau lan rộng ra nhiều nước Đông Nam Á khác, trong đó có Việt Nam và ở cả Nam Trung Quốc.
    • Ưa sáng và ẩm, rụng lá vào mùa đông, ra lá non và hoa vào giữa mùa xuân.
    • Mùa hoa nở vào tháng 2 – 4; mùa ra quả: tháng 5 – 8.
  • Phân bố trên thế giới: Phân bố chủ yếu ở các các nước Đông Nam Á và Trung Quốc.
  • Phân bố tại Việt Nam: Cây mọc hoang và được trồng nhiều ở vùng đồng bằng và trung du các nơi miền Bắc và miền Nam nước ta.
  • Bộ phận dùng: Quả chưa chín hoặc gần chín đã bổ đôi để làm thuốc, phơi hay sấy khô của cây Cam chua.
XEM THÊM:  Hồng hoa: Vị thuốc hoạt huyết, thông kinh và nhiều công dụng nên biết
Hình ảnh cây chỉ xác
Hình ảnh cây chỉ xác

Tác dụng của Chỉ xác

Tác dụng trên tử cung, ruột cô lập

  • Thử nghiệm trên tử cung cô lập của thỏ có thai hoặc không có thai. Tác dụng không ổn định. Có lúc ức chế, có lúc kích thích, và có lúc không tác dụng.
  • Trên chuột nhắt cô lập, thuốc có tác dụng ức chế sự co bóp tử cung (khoảng 70%), nhưng không phải lúc nào cũng hiệu quả.
  • Các loại dịch chiết như sắc với nước, chiết bằng cồn hoặc chế cao lỏng có tác dụng như nhau.
  •  Adrenalin cũng có tác dụng ức chế, nhưng tác dụng ngắn hạn, trong khi Chỉ xác có tác dụng kéo dài.

Tham khảo: Cát cánh có tác dụng gì? 10 Bài thuốc trị bệnh từ cây Cát Cánh

Tác dụng trên tử cung, dạ dày, ruột

  • Tác dụng của Chỉ xác trên tử cung thỏ, có thai hoặc không, là gây tăng co bóp mạnh, đôi khi đến mức co cứng.
  • Trên dạ dày và ruột chó, Chỉ xác cũng có tác dụng hưng phấn và tăng sự co bóp, với tần suất co bóp đều đặn.
  • Sự khác biệt giữa tác dụng ức chế trên cơ quan cô lập và tác dụng hưng phấn thử tại chỗ có thể phụ thuộc vào tác động của hệ thần kinh trung ương.

Tác dụng lên mạch máu, hệ tiết niệu và hô hấp

  • Thử nghiệm trên huyết áp của chó gây mê thường làm tăng huyết áp. Đồng thời, nó cũng làm giảm dung tích của thận và lượng nước tiểu bài xuất.
  • Trên tim ếch cô lập, có tác dụng tăng co bóp tim ở nồng độ thấp, nhưng lại giảm co bóp tim ở nồng độ cao. Trên chuột, có tác dụng ức chế tim.
  • Thử trên hệ mạch bụng ếch, thấy có tác dụng co mạch.
  • Naringin và methyl hesperidin chiết từ “Chỉ xác” khi tiêm vào màng bụng chuột cống trắng, ở liều 5mg, có tác dụng ức chế tim ngay sau khi tiêm. Khi sử dụng liên tục trong 9 ngày, tác dụng ức chế đạt mức tối đa vào ngày thứ ba, và có khuynh hướng làm giảm huyết áp.
XEM THÊM:  Bạch thược: Dược liệu quý trong vườn hoa với công dụng tuyệt vời

Tác dụng lên hệ tiêu hóa

  • Vỏ quả có khả năng làm tăng độ acid dịch vị.
  • Một nghiên cứu thực hiện trên 55 trẻ em mắc bệnh lỵ trực khuẩn (31 trường hợp dương tính cho khuẩn Shigella flexneri và 6 trường hợp cho S.shiga). Nghiên cứu này bao gồm ba bước:
    • Bước 1: Quét sạch tổn thương trên đường tiêu hóa bằng Chỉ xác và đại hoàng.
    • Bước 2: Điều trị triệu chứng bệnh dựa trên diễn biến bệnh lý, bao gồm việc giảm sốt bằng hoàng cầm và chữa đại tiện có máu bằng a giao.

Tìm hiểu thêm: Quế nhục tác dụng lên hệ tiêu hóa như thế nào?

Thu hái, chế biến dược liệu Chỉ xác

Thu hái

Thu hoạch Chỉ xác lúc trời khô ráo vào tháng 7 – 8, hái các quả vào lúc gần chín.

Chế biến

  • Sau khi thu hái quả, bổ quả ngang làm đôi, phơi hoặc sấy nhẹ ở 40 – 50°C cho tới khô.
  • Chỉ xác phiến: Sau khi thu hoạch các quả, đem loại bỏ tạp chất, rửa sạch, ủ mềm, nạo bỏ ruột và hột, thái lát ngang, phơi hoặc sấy khô nhẹ. Lát thái hình dài hay hình cung không đều, dài 5cm rộng đến 1,3cm.
  • Chỉ xác sao cám: Đun 10kg cám trên chảo đến khi bốc khói, cho 1kg Chỉ xác phiến vào sao cám đến khi có màu vàng thẫm lấy ra, lọc bỏ cám.
  • Chỉ xác mang hiệu quả chữa bệnh cao khi để càng lâu.
Chỉ xác phiến sau khi thu hái và qua chế biến
Chỉ xác phiến sau khi thu hái và qua chế biến

Bảo quản

Để dược liệu ở nơi khô ráo, tránh mốc mọt.

Thành phần hóa học

Trong Chỉ xác người ta thấy có naringin, methylhesperdin. Cây Chỉ xác mọc ở Philippin có vỏ quả chứa 4% tinh dầu, trong đó thành phần chính là D – citral. Với cây mọc ở Ấn Độ, vỏ quả chứa 0,7% tinh dầu, trong đó thành phần chính là D – citronelal.

Một nhà nghiên cứu người Nhật đã xác định vỏ quả chứa tinh dầu với 57 hoạt chất, trong đó có gần 24% D – citronelal; 26% β – pinen và 18% terpinen – 4 – ol. Còn dịch chiết từ cỏ quả chứa gần 32% β – pinen; 16% sabinen; 17% citronelal.

Công dụng của Chỉ xác

  • Chỉ xác giúp tiêu hóa, trừ đờm, táo thấp, lợi tiểu tiện, ra mồ hôi, yên dạ dày, ruột.
  • Ngoài ra còn dùng để chữa ho, hen, đờm xuyễn.
  • Chỉ xác chữa thần kinh dễ bị kích thích, đánh trống ngực, nuốt hơi, bệnh thần kinh gây mất ngủ, trằn trọc ban đêm, động kinh, đau nửa đầu, tích trệ.
  • Dịch quả ở Chỉ xác tươi chữa bệnh chảy máu chân răng.
XEM THÊM:  Cao đậu tương và tác dụng thần kì của hạt đậu nành có thể bạn chưa biết
Dược liệu chỉ xác
Dược liệu chỉ xác

Một số bài thuốc sử dụng dược liệu Chỉ xác

Ngày dùng từ 6 – 12g có thể hơn, dùng dưới dạng thuốc sắc hoặc ngâm rượu. Các thầy thuốc thường cho phối hợp trong các bài thuốc như sau:

Chữa trẻ con đi lỵ, ăn uống thất thường

Chỉ xác sấy khô tán nhỏ. Mỗi ngày cho uống 2 lần, mỗi lần 3g.

Chữa táo bón

Chỉ xác, Bồ kết, hai vị thuốc lượng bằng nhau. Phơi khô, tán nhỏ làm thành viên bằng hạt ngô. Uống 10 viên vào buổi tối trước khi đi ngủ.

Chữa đau bụng khi có thai

120g Chỉ xác, sao chung với cám. 40g Hoàng cầm, tán thành bột. Mỗi lần uống 20g với 1 chén rưỡi nước, nếu bị phù bụng thêm 40g Bạch truật.

Chữa mụn nhọt mềm có nước ở trẻ nhỏ

Một trái Chỉ xác to (không lấy phần màu trắng), mài cho bằng miệng, sau đó lấy hồ miến bôi quanh miệng mụn, úp lên trên đầu miệng mụn. Mụn sẽ tự nổ và không để lại vết sẹo.

Dược liệu chỉ xác trong các bài thuốc
Dược liệu chỉ xác trong các bài thuốc

Chữa khó đại tiện, có khí hư

5g Chỉ xác, 5g nhân sâm, và 5g mạch môn đông, rửa sạch. Đun cùng với 400ml nước sạch cho đến khi nước thuốc trong nồi còn lại 100ml. Uống thuốc ngay khi nó còn ấm. Sử dụng bài thuốc này mỗi ngày 1-2 lần cho đến khi triệu chứng bệnh thuyên giảm.

Chữa đi tiểu ra máu giai đoạn đầu

Chỉ xác, Trắc bá diệp, Sinh địa, Địa dư, Hoàng cầm, Đường quy, Phòng phong, Kinh giới, Thược dược, Hoàng liên, và Hòe hoa mỗi loại 5g. Đun với 2 lít nước cho đến khi lượng nước thuốc còn lại là 1 lít. Lọc lấy phần nước thuốc, bỏ đi phần cặn. Chia bài thuốc thành nhiều phần và uống trong ngày, thay thế nước lọc. Sử dụng bài thuốc này mỗi ngày 1 thang.

Bài thuốc lợi khí, sáng mắt

40 gram dược liệu Chi xác cho vào chảo sao vàng và tán thành bột mịn. Pha cùng với nước sôi. Uống ngay khi còn ấm 1 lần/ngày.

Chữa đau tức, đầy hơi, ăn không được

Chỉ xác, táo mèo, củ sả, vỏ vối, vỏ quýt, mỗi loại 25g, củ gấu 40g, gừng tươi 20g, phèn phi 10g. Phơi khô, sao giòn, tán thành bột mịn. Người lớn: Mỗi lần uống 2 thìa cà phê; trẻ em tùy tuổi: 1/2-1 thìa cà phê. Ngày hai lần, uống với nước ấm.

Những điều cần lưu ý khi sử dụng vị thuốc Chỉ xác

  • Phụ nữ có thai hoặc gầy yếu quá không nên dùng dược liệu Chỉ xác.
  • Quá mẫn hoặc dị ứng với bất kỳ thành phần nào của dược liệu.
  • Để phòng trường hợp gặp những tác dụng không mong muốn, nên tham khảo ý kiến của các thầy thuốc và bác sĩ để có thể phát huy công dụng của vị thuốc Chỉ xác.

Tài liệu tham khảo

  1. Đỗ Tất Lợi (2013), Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, Hồng Đức.
  2. Trần, C. L., Đỗ, V. M., & Vũ, T. B. (2016). Giáo trình Dược liệu học.
  3. Nguyễn Nhược Kim (2007). Bào chế đông dược.
  4. Trường Đại Học Dược Hà Nội – Chủ biên: PGS. TS. Nguyễn Mạnh Tuyển (2021), Dược lý dược cổ truyền, NXB Y Học.
5/5 - (2 bình chọn)
Để lại câu hỏi về bài viết

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

1800 1799